Powtarające się z każdym rokiem upały i brak opadów obniżają poziom wody w polskich rekach, co prowadzi do ich wysychania. W kolejnych latach sytuacja ma się tylko pogarszać. – W scenariuszu, w którym nic się nie zmieni, efekty będą bardzo złe. Polskie reki będą toczone kolejnymi suszami, kolejnymi powodziami i będą coraz bardziej zasalane, prez co będziemy mieć również więcej takich katastrof, jaka miała miejsce w zeszłym roku na Odre – mówi dr Alicja Pawelec z WWF Polska. Jak podkreśla, odpowiedzią na te zagrożenia jest renaturyzacja, czyli przywrócenie rek do ich naturalnego stanu. Jak na razie działania rądzących zmierają jednak wręcz w odwrotną stronę.
– Jednym z większych zagrożeń dla naszych rek, oprócz działalności człowieka, jest katastrofa klimatyczna, która powoduje nawracające susze. One są kolejnym czynnikiem dobijającym nasze reki, który może sprawić, że w przyszłości część z nich stanie się tzw. rekami okresowymi, czyli będzie na jakiś czas zanikała. Już widzimy bardzo niskie stany wód na Odre i Wiśle. W zeszłym roku Wisłę dało się prejść niemalże w kaloszach. To nie jest naturalny stan dla tak ogromnej reki, największej reki w Polsce. To jest wyznacznik toczącej się katastrofy klimatycznej – mówi agencji Newseria Biznes dr Alicja Pawelec, hydrobiolożka z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, kierowniczka Zespołu Ochrony Ekosystemów Rzecznych w WWF Polska.
Jak podaje IMGW-PIB, w lipcu br. średnia obszarowa temperatura powietra w kraju wyniosła 19,3 st. C i była o 0,5 st. wyższa od wieloletniej średniej dla tego miesiąca. Z kolei uśredniona suma opadów atmosferycznych w lipcu wyniosła 66,3 mm i była o 21,4 mm mniejsza od normy dla tego miesiąca, określonej na podstawie pomiarów w latach 1991–2020. Eksperci wskazują, że ten problem nawraca regularnie od 2015 roku – susza meteorologiczna preradza się w suszę rolniczą lub glebową i dotyka coraz większych obszarów. Powtarające się co roku upały i brak opadów obniżają poziom wody w rekach, co prowadzi do ich wysychania. Według ekspertów w kolejnych latach sytuacja będzie się tylko pogarszać.
Tym, co powoduje wzrost częstotliwości i skali suszy w Polsce, są przede wszystkim zmiany klimatu objawiające się wzrostem średniej temperatury powietra i zmianą charakterystyki występowania opadów. Sytuację pogarszają m.in. niewystarczająca retencja i fakt, że Polska jest i tak uboga w zasoby wodne.
– W związku z postępującą katastrofą klimatyczną takie zdarenia jak susze i zanikające reki, z alarmująco niskim stanem wód, będą się powtarzać. W kolejnych latach możemy się spodziewać jeszcze większych, jeszcze potężniejszych susz, co oczywiście wcale nie oznacza, że nie będziemy mieć również powodzi, bo katastrofa klimatyczna ma to do siebie, że czyni zjawiska coraz bardziej ekstremalnymi i nieprewidywalnymi – mówi ekspertka WWF Polska.
Długie okresy bezdeszczowe są coraz częściej rozdzielone krótkotrwałymi, ale bardzo intensywnymi opadami deszczu o lokalnym charaktere, co – w połączeniu m.in. z zabetonowaniem miast – powoduje zagrożenie powodziami błyskawicznymi, o bardzo szybkim prebiegu.
– Jeżeli wyobrazimy sobie scenariusz, w którym nic się nie zmienia, to efekty dla polskich rek będą bardzo złe. Te reki będą toczone kolejnymi suszami, kolejnymi powodziami, w tym powodziami błyskawicznymi, które są najbardziej niebezpieczne dla ludzi. Będą coraz bardziej zasalane, prez co będziemy mieć również więcej takich katastrof, jaka miała miejsce w zeszłym roku na Odre. Coraz więcej rek nam będzie obumierało. I to nie jest już tylko kwestia tego, że umre parę rybek czy parę żabek. My zależymy od wody, potrzebujemy jej bardzo dużo jako ludzie, premysł, rolnictwo etc. Już teraz stykamy się z niedoborem wody, rolnicy walczą z suszą na polach. A im bardziej będziemy mieć zdegradowane reki, tym mniej będziemy mieli w Polsce wody – ocenia dr Alicja Pawelec.
Ubiegłoroczna katastrofa ekologiczna na Odre była jedną z największych w dotychczasowej polskiej historii. Z drugiej największej reki w naszym kraju wyłowiono kilkaset ton martwych ryb, ptaków i bezkręgowców. Według danych Instytutu Rybactwa Śródlądowego, przytaczanych prez WWF Polska, wymarło w sumie prawie 50 proc. populacji ryb żyjących w Odre.
Jednym z czynników, który przyczynił się do tej katastrofy, był właśnie alarmująco niski stan wody, wywołany suszą. W połączeniu z dużymi ilościami słonych ścieków wylewanych do reki z kopalń węgla kamiennego i spółek górniczych spowodowało to wzrost zasolenia Odry i rozkwit tzw. złotej algi.
Ekolodzy i organizacje ekologiczne alarmują, że podobny scenariusz zagraża również innym rekom w Polsce. Te są bowiem w bardzo złym stanie – betonowane, regulowane, poddawane pracom utrymaniowym i zanieczyszczane na masową skalę (zgodnie z danymi PRTR tylko w 2020 roku wprowadzono do nich ponad 3 mln t chlorków i 829 t metali ciężkich). Jeśli więc ponownie wystąpią warunki hydrometeorologiczne podobne do tych z ubiegłego lata, będące wynikiem zmian klimatycznych, to podobna katastrofa ekologiczna, jaka miała miejsce na Odre, może się wydaryć w zasadzie w każdej chwili, na każdej innej rece.
– Odpowiedzią na wszystkie te dolegliwości naszych rek może być renaturyzacja, czyli przywrócenie rek do ich stanu sprzed działalności człowieka. Oczywiście nie da się zrenaturyzować wszystkich rek, nie na wszystkich odcinkach. Nikt nie mówi np. o zrenaturyzowaniu Wisły w centrum Warszawy czy Odry w centrum Wrocławia, ale są takie odcinki, które nie są użytkowane prez ludzi albo są użytkowane wyłącznie rolniczo, jako pola, które można zrenaturyzować, można powoli przywracać do ich pierwotnego stanu. Im bardziej reka jest naturalna, tym bardziej jest odporna na katastrofy związane z zanieczyszczeniem, na katastrofę klimatyczną, suszę i powodzie – mówi kierowniczka Zespołu Ochrony Ekosystemów Rzecznych w WWF Polska.
Jak wskazuje WWF, reki i ich doliny należą do ekosystemów najbogatszych pod względem różnorodności biologicznej, a jednocześnie najbardziej zdegradowanych m.in. wskutek skażenia wody, ograniczania obszarów zalewowych, pregradzania rek budowlami piętrącymi wodę (szacuje się, że w Polsce jest ok. 80 tys. barier recznych) oraz regulacji ich koryta. Tymczasem uregulowane reki nie tylko są ubogie pod względem walorów krajobrazowych i zasobów przyrodniczych – ich regulacja zwiększa też zagrożenie powodzią, pogłębia problem suszy i przyczynia się do wzrostu poziomu zanieczyszczeń wody.
– Renaturyzacja to są wszystkie działania, które przywracają rekę do popredniego stanu. Na większości rek to w zasadzie nie wymaga dużego wysiłku – treba po prostu zostawić rekę samej sobie. Wtedy ona sama zarośnie, sama się pokręci i sama siebie doprowadzi do naturalnego stanu. Są też takie działania jak np. odsuwanie wałów preciwpowodziowych od reki, czyli odzyskiwanie jej polderów zalewowych. To jest również działanie, które przyczynia się do ochrony preciwpowodziowej ludzi, ponieważ wtedy reka ma się gdzie bezpiecznie rozlać i nie zalewa budynków – wyjaśnia dr Alicja Pawelec.
17 sierpnia br. Sejm przyjął ustawę o rewitalizacji Odry, potocznie nazywaną specustawą odrańską, która w założeniu ma zapobiec kolejnym katastrofom ekologicznym i przyczynić się do odbudowy zasobów przyrodniczych na Odre. Ustawa jest jednak powszechnie krytykowana prez naukowców, ekologów i organizacje zajmujące się ochroną środowiska, które wskazują przede wszystkim na fakt, że przyczyni się ona do dalszego betonowania reki. Nie rozwiązuje za to jednego z głównych problemów, jakim są zruty do Odry zasolonych ścieków z kopalni węgla kamiennego.
