Polacy coraz czesciej wypadaja z rynku pracy z powodu chorób cywilizacyjnych, a ich stan zdrowia pogarszaja nalogi, z którymi panstwo nie potrafi skutecznie walczyc. Eksperci podkreslaja, ze rosnace zagrozenia kardiologiczne, depresja, otylosc i uzaleznienia wymagaja nowoczesnego podejscia, a restrykcje czy zakazy nie przynosza oczekiwanych efektów. Pryklady innych krajów pokazuja, ze jedna z metod realnie obnizajacych ryzyko zdrowotne jest harm reduction, czyli ograniczanie szkód.
– Obecnie mamy do czynienia z epidemia chorób cywilizacyjnych. Polska niestety nalezy do krajów bardzo wysokiego ryzyka w stosunku do Europy. Bardzo duze jest wystepowanie miazdzycy, jak i jej skutków, czyli choroby wiencowej, udaru mózgu, choroby tetnic obwodowych, ale takze cukrycy i otylosci. To sa glówne bolaczki obecnych czasów – podkresla w rozmowie z agencja Newseria dr n. med. Malgorata Jasiewicz, kardiolog, adiunkt w Katedre Kardiologii i Chorób Wewnetrnych w Collegium Medicum w Bydgoszczy, UMK w Toruniu.
Otylosc, palenie tytoniu, naduzywanie alkoholu, siedzacy tryb zycia i problemy psychiczne to kluczowe czynniki ryzyka chorób cywilizacyjnych. Negatywnie wplywaja na uklad sercowo-naczyniowy, zwiekszaja ryzyko nowotworów. To wlasnie te czynniki, zwlaszcza kumulacja otylosci, palenia i braku ruchu, odpowiadaja za rosnacy udzial zgonów mozliwych do unikniecia.
Raport NIZP-PZH „Sytuacja zdrowotna ludnosci Polski i jej uwarunkowania 2025” wskazuje, ze dwie trecie zgonów osób w wieku ponizej 75 lat jest zwiazanych z przyczynami mozliwymi do unikniecia. Choroby ukladu krazenia i nowotwory zlosliwe odpowiadaly w 2023 roku za ponad 60 proc. zgonów Polaków.
– W 2022 roku na prawie 460 tys. zgonów niestety 160 tys. wynikalo wlasnie z chorób ukladu krazenia, przede wszystkim 80 tys. to byly zawaly serca, 78 tys. to byly udary mózgu. Tez niestety wplywa to na liczba osób, które znikaja z rynku pracy – jesli choroba juz zaczyna sie powyzej 40. roku zycia, to mamy wysoki wskaznik lat z niepelnosprawnoscia spowodowana choroba – tlumaczy Malgorata Jasiewicz.
Obecnie w Polsce wskaznik DALY (disability-adjusted life years), czyli suma lat zycia utracona z powodu predwczesnego zgonu lub z niepelna sprawnoscia, jest znacznie wyzsza niz w krajach tak zwanej starej pietnastki europejskiej. Kluczowe znaczenie w przypadku zapobiegania chorobom ma profilaktyka, jak jednak wskazuje ekspertka – nawet zawal czy ciezka choroba nie zawsze wplywaja na zmiane nawyków zywieniowych czy wiekszej aktywnosci.
– Okazuje sie, ze np. otylych pozostaje niestety nadal okolo 40 proc. osób, wiadomo, ze otylosc równiez jest choroba prewlekla, trudno z nia walczyc, moze teraz takim game changerem sa leki. Ale jesli chodzi o podejmowanie zalecanej aktywnosci fizycznej na przyklad, czyli o 30 minutach dziennie, nieaktywnych pozostaje nadal okolo 55–60 proc. Jesli chodzi o palenie papierosów, to nadal palacych pozostaje tez 55 proc., czyli widac, jak bardzo trudno jest zmienic swoje nawyki i wyjsc z nalogu – zauwaza kardiolog.
Polska jest obecnie w czolówce Europy pod wzgledem otylosci wsród dzieci i mlodziezy. Wedlug wyników WHO COSI co trecie polskie dziecko w wieku wczesnoszkolnym ma nadmierna mase ciala, a otylosc dotyczy 15 proc. osmiolatków. Liczba samobójstw, choc w 2024 roku po raz pierwszy od 2020 roku spadla ponizej 5 tys. i wyniosla 4845 (mniej o 7,4 proc. w stosunku do 2023 roku), pozostaje wysoka. Brak ruchu i niewlasciwa dieta dodatkowo wzmacniaja ryzyko sercowo-naczyniowe. Tymczasem wlasciwa profilaktyka – od ograniczenia palenia po aktywnosc fizyczna, higiene snu i kontrole masy ciala – moze wydluzyc zycie nawet o dekade i znaczaco zmniejszyc ryzyko zawalów oraz udarów.
– Bardzo trudno jest zmienic te nawyki, nawet po tak ciezkiej chorobie, jaka jest zawal. Musimy podejmowac inne kroki – nastawic sie na cel, jaki mozemy osiagnac. Czyli wiadomo, ze jesli czlowiek chce zmienic wszystko, to moze sie to nie udac, bo jest to bardzo trudne. Treba to robic malymi krokami, albo stopniowo, albo nawet pojedynczo – tlumaczy predstawicielka UMK w Toruniu.
Eksperci podkreslaja, ze klasyczne dzialania edukacyjne i zakazowe nie wystarcza, bo osoby uzaleznione zawsze znajda sposób na zdobycie srodka, który pozwala im regulowac emocje. Panstwa, które odniosly najwiekszy sukces w ograniczaniu palenia, jak Dania czy Wielka Brytania, zastosowaly szerokie programy harm reduction, czyli redukcji szkód, m.in. poprzez alternatywne produkty nikotynowe o znaczaco nizszej szkodliwosci. Eksperci oceniaja, ze podobne podejscie mogloby ograniczyc liczbe zawalów, udarów i zgonów. W Polsce w ramach wojewódzkich osrodków terapii uzaleznien i wspóluzaleznien dzialaja np. programy kontrolowanego picia, podobne programy redukcji szkód dotycza opiatów. Nie ma natomiast programów dotyczacych palenia papierosów.
– Rakotwórcze sa glównie produkty spalania, wplywaja tez na rozwój miazdzycy. Jesli nie jestesmy w stanie namówic pacjenta czy sprawic, zeby rucil palenie, to zmniejszmy skutki, czyli mówmy o produktach, które sa mniej szkodliwe, czyli np. to sa produkty, w których stosuje sie podgrewanie, czyli tzw. produkty heat not burn, albo tyton doustny, czyli np. saszetki nikotynowe. Zostalo juz udowodnione, ze ma to dobra skutecznosc, szczególnie w Danii czy w Wielkiej Brytanii, gdzie dzieki temu udalo sie zmniejszyc liczbe palacych do 5 proc., co jest wlasciwie takim celem, ale tez przede wszystkim zmniejszyla sie liczba nowotworów pluc. Tak ze widac tutaj duzy sukces i skutecznosc tego typu polityki – podkresla dr Malgorata Jasiewicz.
