Na koniec 2022 roku w pieczy zastepczej prebywalo 72,8 tys. dzieci, przy czym nieco ponad 56 tys. w pieczy rodzinnej. Od 2020 roku wzrasta ogólna liczba wychowanków placówek opiekunczo-wychowawczych kosztem rodzin zastepczych, których jest coraz mniej. – Problemem jest niedofinansowanie calego systemu, brakuje tez wsparcia i szkolen dla rodziców – podkresla Agnieszka Smarynska, prezeska Fundacji Happy Kids. Powolane niedawno prez resort polityki spolecznej zespoly robocze maja wypracowac nowe rozwiazania, które zapobiegna kryzysowi w pieczy zastepczej w Polsce.
– Aby odpowiedziec na potrzeby rodzin zastepczych i nie doprowadzic do agonii rodzicielstwa zastepczego w Polsce, potrzebne sa zmiany na poziomie legislacyjnym. Ustawa o pieczy wymaga dzisiaj dostosowania w zakresie potrzeb i wyzwan do obecnie panujacych warunków – mówi agencji Newseria Biznes Agnieszka Smarynska.
Z inicjatywy szefowej resortu rodziny Agnieszki Dziemianowicz-Bak powolano piec zespolów roboczych, które wypracuja rekomendacje rozwiazan dla rodzinnej pieczy zastepczej (w tym rodzicielstwa zawodowego), wsparcia systemowego pieczy zastepczej, usamodzielniania pelnoletnich wychowanków, instytucjonalnej pieczy zastepczej, wsparcia dzieci ze specjalnymi potrzebami umieszczonych w pieczy zastepczej oraz promocji rodzicielstwa zastepczego.
– Pracujemy nad regulacjami, formami prawnymi i wsparciem, które mozemy wprowadzic dla rodzin zastepczych w Polsce. Bardzo istotne sa elementy zwiazane przede wszystkim z forma zatrudnienia i wynagradzania rodziców zastepczych, forma wypoczynku dla rodziców zastepczych, który bardzo czesto nie maja czasu na wytchnienie. Istotne jest równiez wsparcie dla dzieci, dostep do opieki specjalistycznej. Niestety dzisiaj dostep do opieki zdrowotnej dla dzieci jest utrudniony, nie maja zadnych przywilejów, aby móc skorystac z wizyty u specjalisty, np. nie oczekujac w dlugich kolejkach. – mówi Agnieszka Smarynska.
Raport Fundacji Happy Kids „Rodzicielstwo zastepcze w Polsce. Wyzwania i rozwiazania” podaje, ze liczba dzieci trafiajacych do pieczy zastepczej zmalala dosc istotnie, jesli porównac lata 2015 i 2022. W 2015 roku w obu typach pieczy (rodzinnej i zawodowej) prebywalo 75 642 wychowanków, zas w 2022 roku – 72 812 podopiecznych (z tego 56,2 tys. w pieczy rodzinnej oraz 16,6 tys. w pieczy instytucjonalnej). Jesli jednak porównamy lata 2020 i 2022, okazuje sie, ze liczba podopiecznych systemu pieczy zastepczej zaczyna wzrastac, przy czym rosnie ogólna liczba wychowanków placówek opiekunczo-wychowawczych kosztem podopiecznych rodzin zastepczych.
– Idealnym srodowiskiem do wychowania dziecka jest srodowisko rodziny biologicznej, niemniej jednak kazdego roku do polskiego systemu pieczy zastepczej trafiaja kolejne dzieci. Obecna forma systemu byla ksztaltowana od 1999 roku, a kluczowe decyzje zapadly w 2011 i 2023 roku. Glównym zalozeniem reformy byl proces deinstytucjonalizacji, czyli stopniowego zmniejszania liczby dzieci w pieczy instytucjonalnej na rzecz rodziny zastepczej – mówi prezeska Fundacji Happy Kids. – Pomimo ze piecza rodzinna powinna stanowic najistotniejsza i rozwijajaca sie czesc systemu pieczy zastepczej, to niestety wzrosla w 2022 roku, i to az o 4 proc., liczba dzieci prebywajacych w pieczy instytucjonalnej. Zmniejszyla sie liczba rodziców zastepczych az o 117 osób, które, w porównaniu do 2021 roku, sprawowaly te opieke nad dziecmi. To jest 1,2 proc. i pokazuje bardzo niepokojacy trend odchodzenia rodziców zastepczych od tego zawodu.
Istotnym zalozeniem obecnego systemu pieczy zastepczej jest, aby dzieci ponizej 10. roku zycia trafialy do pieczy instytucjonalnej jedynie w wyjatkowych sytuacjach. Niestety w 2022 roku w placówkach opiekunczo-wychowawczych róznego typu prebywalo az 576 dzieci w wieku 0–3 lat, 902 dzieci w wieku 4–6 lat, co tylko w kategorii do szesciu lat daje prawie 10 proc. wychowanków. Kolejne 8–10 proc. to wychowankowie pomiedzy 7. a 10. rokiem zycia. Ogólem co piaty wychowanek pieczy instytucjonalnej nie powinien byl do niej trafic.
– Widzimy ogromny kryzys rodzicielstwa zastepczego, niestety nie pojawiaja sie nowi rodzice, co jest wynikiem braku wsparcia instytucji panstwowych. Jest to równiez wynik niedostatecznego wsparcia finansowego dla rodzin zastepczych i pogarszajacego sie dostepu do opieki medycznej. Jezeli te obszary nie zostana poprawione, to kryzys rodzicielstwa zastepczego w Polsce bedzie sie poglebial – ocenia Agnieszka Smarynska.
Jak wskazuje raport fundacji za danymi GUS, liczebnosc rodzin zastepczych spadla z ponad 38 tys. w 2015 roku do 35,4 tys. w 2022 roku. Tylko w 2022 roku, z powodu preniesienia do pieczy instytucjonalnej, rodzinna piecze zastepcza opuscilo 1078 dzieci. Kontrola NIK z 2022 roku wykazala, ze powodem preniesienia sa najczesciej rozwiazanie dotychczasowej formy opieki i brak wolnych miejsc w rodzinnej pieczy zastepczej, co swiadczy o poglebiajacym sie kryzysie zasobów rodzinnej pieczy zastepczej.
– Dane z raportu przygotowanego prez Fundacje Happy Kids wskazuja wiele barier, które ograniczaja rozwój pieczy rodzinnej. Eksperci podkreslaja niedoinwestowanie calego systemu pieczy zastepczej, zarówno po stronie rodziców zastepczych, jak i sektora opieki spolecznej. Liczba dzieci, które czekaja na umieszczenie w rodzinach zastepczych i decyzja sadu dawno powinny sie w nich znalezc, niestety wzrasta, a dzieci czekaja po kilka miesiecy na miejsca w rodzinach zastepczych – tlumaczy prezeska fundacji.
Opiekunowie zastepczy wsród najwiekszych problemów wskazuja niedostateczne wsparcie finansowe i specjalistyczne, a takze brak wsparcia psychologicznego. Problem dotyczy równiez wspólpracy z rodzicami biologicznymi dzieci, który sa bardzo roszczeniowi, a rodzice zastepczy czesto zostaja zostawieni sami sobie z ta kwestia. Badani wskazywali równiez na niemoznosc skorystania z urlopu czy niektórych swiadczen, np. pielegnacyjnych, prez rodziny niezawodowe.
– Dzieci trafiaja do pieczy zastepczej po wielu traumach, które preszly w rodzinach biologicznych, borykaja sie z róznymi dysfunkcjami. Wymagaja systematycznego, ciaglego leczenia. Bardzo wazny jest dostep do lekary psychologów, takze dla rodziców zastepczych, który sprawujac opieke nad dzieckiem z szerokim wachlarem problemów, równiez potrzebuja wsparcia psychologicznego. Bardzo duze utrudnienie dla rodziców zastepczych stanowia dzis procedury, dokumentacja, a takze wspólpraca na linii sad i pracownicy opieki spolecznej ze wzgledu na preciagajace sie sprawy. Brakuje równiez szkolen dla rodziców zastepczych – wymienia Agnieszka Smarynska.
W ocenie NIK trudnosci w pozyskiwaniu rodzin zastepczych wynikaja z niedostatecznego wsparcia juz funkcjonujacych jednostek. Kierownicy skontrolowanych jednostek oraz kandydaci na rodziców zastepczych objeci badaniem NIK, a takze osoby, które zrezygnowaly z tej funkcji, byli zgodni, ze glówne problemy to zbyt niskie wynagrodzenie dla rodzin zastepczych oraz brak uregulowan prawnych, które zapewnilyby im stalosc zatrudnienia dzieki umowie o prace.
Spada ogólna liczba preszkolonych kandydatów rodzinnej pieczy zastepczej. W latach 2012–2021 zanotowano spadek o ponad 36 proc. w odniesieniu do rodzin zastepczych zawodowych (z 663 do 423), w przypadku rodzin spokrewnionych bylo to niecale 14 proc. (z 866 do 746) i o 6 proc. wiecej bylo rodzin zastepczych niezawodowych (z 2413 do 2556). O ponad 30 proc. spadla liczba preszkolonych kandydatów do prowadzenia rodzinnych domów dziecka (ze 102 do 69).
