Firmy rodzinne sÄ… w Polsce jednym z kóÅ‚ zamachowych gospodarki, generujÄ… ok. 1/5 krajowego PKB. Ich wyróżnikiem jest to, że na tle ogóÅ‚u lepiej radzÄ… sobie z kryzysami i rynkowymi zawirowaniami. PotwierdziÅ‚ to też okres pandemii, w którym spóÅ‚ki rodzinne notowane na GPW zapewniaÅ‚y inwestorom wyższÄ… rentowność i mniejszÄ… zmienność kursów niż nierodzinne biznesy. Nie oznacza to jednak, że wszystkim udaÅ‚o siÄ™ przetrwać ten trudny okres. – W zależnoÅ›ci od branży mówi siÄ™ o kilku procentach firm, które już nigdy nie wrócÄ… na rynek. W przypadku branży gastronomicznej ten odsetek siÄ™ga nawet 30 proc. – mówi dr hab. Krzysztof Safin z Wyższej SzkoÅ‚y Bankowej we WrocÅ‚awiu.
– PrzedsiÄ™biorstwa rodzinne dobrze radzÄ… sobie z kryzysami, a z pewnoÅ›ciÄ… lepiej niż firmy nierodzinne. PrzykÅ‚adowo ostatni kryzys finansowo-ekonomiczny z lat 2008–2009 pokazaÅ‚, że kiedy wszyscy siÄ™ zamykali, przedsiÄ™biorstwa rodzinne trwaÅ‚y. Kiedy wszyscy zwalniali, przedsiÄ™biorstwa rodzinne pracowników zatrzymywaÅ‚y. Mamy wiele przesÅ‚anek, aby sÄ…dzić, że w okresie kryzysu pandemicznego sytuacja może być podobna – mówi dr hab. Krzysztof Safin, profesor Wyższej SzkoÅ‚y Bankowej we WrocÅ‚awiu, dyrektor Centrum Biznesu Rodzinnego i inicjator Kongresu Firm Rodzinnych we WrocÅ‚awiu.
Z marcowego raportu opracowanego przez Grant Thornton („Firmy rodzinne na GPW”) wynika, że co trzecia spóÅ‚ka notowana na warszawskim parkiecie jest przedsiÄ™biorstwem rodzinnym. Na rynku gÅ‚ównym jest ich 139. Podczas wielu rynkowych zawirowaÅ„, w tym też w okresie pandemii COVID-19, zapewniaÅ‚y inwestorom wyższÄ… rentowność i mniejszÄ… zmienność kursów niż spóÅ‚ki nierodzinne. MiÄ™dzy IV kwartaÅ‚em 2019 roku a III kwartaÅ‚em 2020 roku rentowność EBITDA dla spóÅ‚ek rodzinnych wyniosÅ‚a 12,3 proc., tymczasem dla pozostaÅ‚ych – 10,8 proc. Zysk netto wyniósÅ‚ w tym okresie 2,7 proc. w spóÅ‚kach rodzinnych, a dla pozostaÅ‚ych spóÅ‚ek odnotowano stratÄ™ na poziomie 1,5 proc.
– Z wielu badaÅ„ wynika, że firmy rodzinne szybko zareagowaÅ‚y na kryzys. PróbowaÅ‚y siÄ™ ratować, np. kierujÄ…c pracowników na urlopy, ograniczajÄ…c czas zatrudnienia czy ograniczajÄ…c inwestycje. RatowaÅ‚y siÄ™ też nowymi instrumentami, chociażby pracÄ… zdalnÄ…. W przypadku wielu z nich zaskoczeniem byÅ‚o to, że w ogóle potrafiÅ‚y to zrobić. Po pierwszym okresie szoku okazaÅ‚o siÄ™, że firmy rodzinne wychodzÄ… z chwilowej zapaÅ›ci, rozszerzajÄ…c swojÄ… paletÄ™ usÅ‚ug i obszar produkcji – podkreÅ›la ekspert.
Grant Thornton wskazuje, że indeks GT Rodzinne, który obrazuje zachowanie akcji 20 najwiÄ™kszych spóÅ‚ek rodzinnych na GPW, w okresie luty 2020 – luty 2021 zyskaÅ‚ 57 proc., podczas gdy WIG20 straciÅ‚ 5 proc. To powoduje, że podczas rynkowych i gospodarczych zawirowaÅ„ inwestorzy darzÄ… spóÅ‚ki rodzinne wiÄ™kszym zaufaniem. Nie oznacza to jednak, że wszystkim takim podmiotom udaÅ‚o siÄ™ przetrwać dotychczasowe pandemiczne turbulencje.
– Trudno powiedzieć, ile firm zostaÅ‚o zamkniÄ™tych albo zawiesiÅ‚o dziaÅ‚alność z powodu COVID-19. Firmy rodzinne sÄ… bardzo zróżnicowane i wiele zależy od tego, jak dÅ‚ugÄ… majÄ… historiÄ™, w jakim sektorze funkcjonujÄ…, kiedy zaczęły swój rozwój etc. W zależnoÅ›ci od branży mówi siÄ™ o kilku procentach firm, które już nigdy nie wrócÄ… na rynek. W przypadku branży gastronomicznej, która musiaÅ‚a siÄ™ zamknąć na wiele miesiÄ™cy, ten odsetek siÄ™ga nawet 30 proc. – mówi profesor wrocÅ‚awskiej WSB.
Dyrektor Centrum Biznesu Rodzinnego wskazuje, że ta grupa przedsiębiorstw boryka się z podobnymi problemami co cały rynek. Jednak ze względu na osobiste zaangażowanie właścicieli częstokroć radzi sobie z nimi dużo lepiej.
– Okres pandemii sprawia, że modele biznesowe podlegajÄ… weryfikacji, bo nie wszystkie siÄ™ sprawdziÅ‚y. Firmy, które nie potrafiÅ‚y szybko przejść na inne formy dziaÅ‚alnoÅ›ci przestaÅ‚y funkcjonować albo popadÅ‚y w gÅ‚Ä™boki kryzys. Natomiast w firmach rodzinnych – i to jest ich duży wyróżnik – zdolność elastycznego reagowania jest dużo wiÄ™ksza niż w pozostaÅ‚ych. To wynika m.in. z bezpoÅ›redniego zaangażowania przedstawicieli rodziny, bo w rodzinnych przedsiÄ™biorstwach jest wÅ‚aÅ›ciciel, lecz także jego dzieci, dalsza rodzina i każdy z nich identyfikuje siÄ™ z firmÄ… i angażuje siÄ™ mocniej. DziÄ™ki temu nowe pomysÅ‚y i innowacje sÄ… zgÅ‚aszane intensywniej niż w firmach nierodzinnych – wyjaÅ›nia dr hab. Krzysztof Safin.
Do gÅ‚ównych wyzwaÅ„, jakie stojÄ… przed rodzinnym biznesem, trzeba doliczyć też sukcesjÄ™ pokoleniowÄ…. Dane Instytutu Biznesu Rodzinnego, przytaczane przez Ministerstwo Rozwoju, pokazujÄ…, że w ciÄ…gu najbliższych piÄ™ciu lat sukcesjÄ™ planuje ok. 57 proc. firm rodzinnych w Polsce, ale tyko 8,1 proc. nastÄ™pców chce poprowadzić w przyszÅ‚oÅ›ci firmy rodziców. Ekspert wrocÅ‚awskiej WSB wskazuje, że ten problem dotyczy zwÅ‚aszcza maÅ‚ych biznesów.
– Istnieje caÅ‚a rzesza firm rodzinnych – nie tylko w Polsce, lecz także na Zachodzie Europy – które nie majÄ… sukcesorów nie dlatego, że wÅ‚aÅ›ciciele nie majÄ… dzieci, ale dlatego, że jest to dla nich zbyt maÅ‚e wyzwanie. One czÄ™sto robiÄ… już kariery w dużych korporacjach. Tak wiÄ™c jest to problem w przypadku maÅ‚ych firm. Natomiast w przypadku Å›rednich i dużych istotnym czynnikiem bÄ™dÄ… z kolei fundacje firm rodzinnych – mówi dyrektor Centrum Biznesu Rodzinnego.
Projekt ustawy o fundacji rodzinnej – opracowany przez Ministerstwo Finansów oraz Ministerstwo Rozwoju, Pracy i Technologii – zostaÅ‚ upubliczniony w marcu tego roku. ZakÅ‚ada, że w Polsce od 1 stycznia 2022 roku pojawi siÄ™ możliwość zakÅ‚adania fundacji przez firmy rodzinne. Ma to umożliwić polskim przedsiÄ™biorstwom kompleksowe zaplanowanie sukcesji pokoleniowej i okreÅ›lenie m.in. kto ma zostać wÅ‚aÅ›cicielem firmy, kto ma niÄ… zarzÄ…dzać i kto może czerpać z niej finansowe korzyÅ›ci. Projektowana ustawa ma też wyeliminować ryzyko konfliktów okoÅ‚ospadkowych oraz zapewnić ochronÄ™ przed rozdrobnieniem majÄ…tku i niekontrolowanym podziaÅ‚em firmy rodzinnej wskutek dziedziczenia. Resort finansów zakÅ‚ada, że ustawa trafi do Sejmu po wakacjach.
– Ustawa ta – dÅ‚ugo wyczekiwana, opracowywana już od dÅ‚uższego czasu ku zadowoleniu wielu przedsiÄ™biorstw rodzinnych – bÄ™dzie istotnym elementem wspierajÄ…cym ich funkcjonowanie i rozwój. Dotyczy to jednak raczej wiÄ™kszych i Å›rednich firm rodzinnych. Szacuje siÄ™, że pozytywne efekty bÄ™dÄ… dotyczyć okoÅ‚o 5 tys. takich przedsiÄ™biorstw, podczas gdy na rynku mamy ich w sumie setki tysiÄ™cy – mówi Krzysztof Safin.
Z danych Ministerstwa Rozwoju wynika, że z ponad 2 mln polskich przedsiÄ™biorstw prywatnych prawie 830 tys. to wÅ‚aÅ›nie firmy rodzinne. NajwiÄ™cej jest ich w branży handlowej (32 proc.), przetwórstwa przemysÅ‚owego (16 proc.), budowlanej (12 proc. ) oraz usÅ‚ug profesjonalnych (11 proc.). Co istotne, ich wpÅ‚yw na gospodarkÄ™ sukcesywnie roÅ›nie. Podczas gdy jeszcze w 2009 roku firmy rodzinne wytwarzaÅ‚y ok. 10 proc. polskiego PKB, tak obecnie jest to już ok. 18 proc., czyli ponad 330 mld zÅ‚ (dane PARP). To oznacza, że Å›rednio co piÄ…ta wypracowana w kraju zÅ‚otówka jest efektem dziaÅ‚alnoÅ›ci firm rodzinnych. Pod tym wzglÄ™dem wciąż daleko nam jednak do rozwiniÄ™tych gospodarek, w których wpÅ‚yw firm rodzinnych na PKB przekracza nawet 50 proc.
Z ubiegÅ‚orocznego raportu „Najmocniejsze marki rodzinne”, opracowanego przez FundacjÄ™ Firm Rodzinnych, wynika, że dziesiÄ…tka najbardziej rozpoznawalnych marek rodzinnych w Polsce to: Grycan, Black Red White, Solaris, Komputronik, Koral, Wedel, Kania, Olewnik, TarczyÅ„ski i Ziaja. Dalej uplasowaÅ‚y siÄ™ też m.in. dr Irena Eris, Mokate, Adamed, Roleski, PruszyÅ„ski, Blikle, W. Kruk i Gessler. W tym zestawieniu znalazÅ‚o siÄ™ jednak kilka firm, które – choć zmieniÅ‚y wÅ‚aÅ›cicieli i już od kilku lat nie kwalifikujÄ… siÄ™ jako firmy rodzinne – to nadal sÄ… tak przez Polaków postrzegane.
Podsumowanie dotychczasowych zmagaÅ„ przedsiÄ™biorców z pandemiÄ… i perspektywy na przyszÅ‚ość bÄ™dÄ… gÅ‚ównymi tematami IV Kongresu Firm Rodzinnych, który odbÄ™dzie siÄ™ na poczÄ…tku wrzeÅ›nia we WrocÅ‚awiu.
– W czasie Kongresu chcemy pokazywać, w jaki sposób firmy rodzinne sÄ… przygotowane na wyzwania popandemiczne. Te wyzwania dotyczÄ…ce samej przyszÅ‚oÅ›ci bÄ™dÄ… pewnie jeszcze przez wiele lat stygmatyzowane covidem. Chcemy porozmawiać o tym, jak firmy sobie poradziÅ‚y, jakie sÄ… instrumenty, aby mogÅ‚y sobie poradzić lepiej, jaka instytucja może im pomóc – wskazuje profesor Wyższej SzkoÅ‚y Bankowej we WrocÅ‚awiu.