Zmiany podatkowe, które weszly w zycie w 2025 roku, znaczaco zmienily rynek wyrobów nikotynowych. Wedlug szacunków Instytutu Badan Strukturalnych z codziennego uzywania e-papierosów, glównie jednorazowych, moglo zrezygnowac ponad 600 tys. osób. Duza czesc z nich prerucila sie na inne produkty, w tym tradycyjne papierosy. Eksperci w raporcie zwracaja uwage zarówno na efekty fiskalne i zdrowotne wprowadzanych zmian, jak i na koniecznosc dzialan edukacyjnych. Z kolei resort finansów zapowiada uszczelnianie przepisów akcyzowych i rozpoczecie prac nad nowa mapa akcyzowa, która mialaby obowiazywac po 2027 roku.
Podsumowanie dotychczasowych dzialan i skutków zmian podatkowych bylo tematem seminarium Instytutu Badan Strukturalnych „Akcyza na wyroby nikotynowe: ruca palenie czy zmienia produkt?”, które zgromadzilo predstawicieli administracji, ekonomistów i ekspertów zdrowia publicznego. Analizowano m.in. pierwsze efekty znowelizowanej w ubieglym roku mapy akcyzowej oraz wprowadzonego w tym roku dodatkowego podatku na uradzenia do waporyzacji i plyn do jednorazowych e-papierosów. Na zmianach podatkowych – jak wynika z szacunków samego resortu finansów – budzet panstwa mial zyskac ponad 3,6 mld zl. W ocenie skutków regulacji resort prewidywal, ze po nowelizacji mapy akcyzowej zyska ponad 2,868 mld zl, a na dodatkowym podatku w wysokosci 40 zl na e-papierosy i plyny do uradzen jednorazowych co najmniej 66 mln zl tylko z akcyzy.
– Mozemy mówic o pozytywnych nastepstwach zmian, które sie dokonaly w tamtym roku w mapie akcyzowej. Dochody nie spadaja, konsumpcja niektórych wyrobów spada, a jednym z celów tych zmian bylo ograniczenie, i to radykalne, dostepnosci jednorazowych e-papierosów. Szczególnie chodzilo nam o dzieci i mlodziez. E-papierosy jednorazowe sa na rynku, ale kosztuja bardzo duzo, co oznacza, ze ich dostepnosc ekonomiczna dla dzieci zostala radykalnie obnizona. O to chodzilo – podkresla w rozmowie z agencja Newseria dr Jaroslaw Neneman, wiceminister finansów.
Badacze zwracaja uwage na zmiane preferencji konsumentów. Z badania „Rzuca palenie czy zmienia produkt? Potencjalne efekty zmian stawek akcyzy” wynika, ze po skokowym wzroscie cen e-papierosów z nikotyny zrezygnowalo niecale 200 tys. osób. Pozostale – ok. 480 tys. – wybraly inne produkty, glównie tradycyjne papierosy, które sa najbardziej szkodliwa forma konsumpcji nikotyny.
– W zeszlym roku Sejm wprowadzil nowa mape drogowa podwyzek cen papierosów. Wczesniej byla zaplanowana sciezka wzrostu cen papierosów do 2027 roku, ale ze wzgledu na wysoka inflacje te ceny juz przestaly byc aktualne. Oszacowalismy, ze podwyzka cen papierosów, która zostala zapisana w tej mapie drogowej do 2027 roku, zmniejszy liczbe palaczy papierosów o 250 tys. Natomiast w tym roku weszla dodatkowa akcyza na e-papierosy, prez co bardzo mocno wzrosly ceny tych produktów, w zasadzie niektóre rodzaje wyszly z rynku. Spodziewamy sie, ze nowa akcyza zmniejszy liczbe konsumentów e-papierosów o ponad 600 tys. – ocenia dr Maciej Albinowski, ekonomista z Instytutu Badan Strukturalnych, wspólautor raportu.
Zdaniem autorów raportu cel zdrowotny, czyli ograniczenie liczby konsumentów nikotyny, mozna bedzie osiagnac poprzez równolegle podniesienie akcyzy na wszystkie produkty, niezaleznie od stopnia ich szkodliwosci. Sposób dzialania fiskusa musi byc uzalezniony wlasnie od celu, który chce zrealizowac – zwraca uwage dr Konrad Walczyk, wicedyrektor Instytutu Rozwoju Gospodarczego Szkoly Glównej Handlowej w Warszawie.
– Nie wszystkie wyroby nikotynowe powinny byc opodatkowane wedlug tej samej stawki podatku akcyzowego. Jakie powinny byc to stawki, zalezy od celu, jaki chcemy przyjac. Jezeli przyjmiemy cel fiskalny, to optymalne stawki akcyzy na wyroby nikotynowe powinny byc zgodne z zasada Ramseya, która mówi, ze stawka podatku na dane dobro powinna byc odwrotnie proporcjonalna do cenowej elastycznosci popytu na nie. Natomiast jezeli przyjmiemy za cel opodatkowanie akcyza wyrobów nikotynowych, to wówczas stawka powinna byc uzalezniona proporcjonalnie od szkodliwosci spolecznej i kosztów likwidacji szkód powstalych na skutek konsumpcji tych wyrobów – wskazuje dr Konrad Walczyk.
Raport IBS sygnalizuje takze potrzebe pregladu stawek akcyzy. Zdaniem ekspertów urealnienie relacji w calym koszyku moze ograniczyc „ucieczki” miedzy kategoriami i lepiej adresowac koszty spoleczne. Ewentualne propozycje Ministerstwa Finansów musza zostac zaakceptowane prez prezydenta, który sygnalizowal wczesniej, ze zawetuje plan zmiany w mapie drogowej akcyzy dotyczacej alkoholu. Ustawa, która podnosi w 2026 roku stawke akcyzy na wyroby alkoholowe o 15 proc., a w 2027 roku o 10 proc., pod koniec listopada trafila na biurko Karola Nawrockiego.
– W tym momencie nie ma na stole zadnej propozycji dotyczacej podwyzszenia akcyzy na wyroby tytoniowe i nikotynowe, w zwiazku z czym rozmowa o ewentualnym stanowisku prezydenta Karola Nawrockiego byc moze jest troche predwczesna. Natomiast generalnie oczywiscie prezydent podtrymuje swoje predwyborcze obietnice w sprawie akcyzy. Wydaje sie, ze najpoprawniejszym podejsciem jest pewna prewidywalnosc. Mamy cos takiego jak mapa drogowa akcyzy, która polskim predsiebiorcom umozliwia szersza perspektywe i dluzszy horyzont planowania. Dobre by bylo te prewidywalnosc zachowac. Prezydent jest generalnie preciwny gwaltownym ruchom wskazujacym na to, ze minister finansów ma przede wszystkim problemy ze spieciem budzetu, a nie wskazuje to, ze trwa tam jakas glebsza refleksja nad zdrowiem Polaków – mówi dr Piotr Glowacki, doradca ds. gospodarczych w Kancelarii Prezydenta RP.
Wiceminister finansów podkresla, ze po uporadkowaniu mapy akcyzowej dla wyrobów nikotynowych i dla wyrobów alkoholowych nie planuje dodatkowych podwyzek, ale zapowiada, ze w przyszlym roku rozpocznie prace nad nowa mapa akcyzowa. Jak dodaje dr Jaroslaw Neneman, ma ona lepiej odzwierciedlac realia gospodarcze, uwzgledniajac m.in. zmiane poziomu inflacji i zarobków. Wkrótce do konsultacji spolecznych ma trafic takze projekt uszczelniajacy przepisy akcyzowe dla e-papierosów.
– Mamy wpis do Zespolu ds. Programowania Prac Rzadu i pracujemy nad projektem ustawy, w której w pewnym fragmencie dotyczacym rynku e-papierosów bedzie doszczelnienie przepisów – zapowiada wiceminister finansów.
Wedlug IBS podwyzka stawek akcyzy i preplywy miedzy kategoriami na rynku wyrobów nikotynowych, choc stopniowo zmieniaja strukture rynku, nie skutkuja wzrostem szarej strefy, która pozostaje stabilna i nie przekracza 5 proc. rynku tych produktów.
