W 2024 roku po raz pierwszy od kilku lat liczba samobójstw w Polsce spadla, jednak skala problemu wciaz jest powazna. Polska jest w trakcie reformy psychiatrii, w ramach której najwiekszy nacisk w ksztaltowaniu opieki ma byc polozony na wsparcie srodowiskowe. Eksperci zwracaja jednak uwage równiez na potrzebe utrymania dzialan oddolnych i podniesienia spolecznej wiedzy na temat prewencji suicydalnej. Bardzo istotne w tym kontekscie jest odpowiednie ksztaltowanie dyskursu medialnego, a takze edukowanie na temat tego, jakie zasady sa kluczowe w pierwszej pomocy emocjonalnej.
– W 2024 roku pierwszy raz od kilkunastu lat mielismy duzy spadek samobójstw w populacji ogólnej – na poziomie okolo 7 proc. Pierwszy raz od kilkunastu lat mamy ponizej 5 tys. samobójstw w Polsce, a co najwazniejsze, najwiekszy spadek notujemy w grupie dzieci i mlodziezy do 19. roku zycia, az 12-proc., wiec jest to swiatelko nadziei. Jezeli chodzi o próby samobójcze, tu mamy niewielki wzrost populacji ogólnej, o okolo 6 proc., a w przypadku dzieci – o okolo 3 proc., wiec w tym predziale wiekowym mamy wyhamowana tendencje wzrostowa – mówi w wywiadzie dla agencji Newseria dr Halszka Witkowska z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, ekspertka Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym i wiceprezeska Polskiego Towarystwa Suicydologicznego.
Z raportu opracowanego prez Biuro ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym na podstawie danych Komendy Glównej Policji wynika, ze w 2024 roku liczba samobójstw w Polsce wyniosla 4845, podczas gdy dekade wczesniej bylo ich 6165 (spadek wyniósl -21,4 proc.). Tylko w ciagu ostatniego roku liczba spadla o prawie 400 przypadków, czyli 7,4 proc. To najwiekszy spadek od 10 lat. Z danych Policji wynika, ze kazdego dnia w Polsce okolo 13 osób odbiera sobie zycie, a 11 z nich to mezczyzni. Wsród osób w wieku od 19 do 64 lat 86 proc. samobójstw popelniaja mezczyzni. W grupie ponizej 19 lat odsetek dziewczat odbierajacych sobie zycie wynosi 43 proc.
– Na zachowania samobójcze z jednej strony wplywaja czynniki indywidualne, z drugiej strony czynniki sytuacyjne, srodowiskowe, a potem spoleczne i kulturowe. Czynniki spoleczne to takie jak wojna w Ukrainie, pandemia, kryzys ekonomiczny. Nie wiemy, w jaki sposób ona sie odbije na mieszkancach terenów, których dotknela najbardziej, wiec trudno w tej chwili prognozowac. Pamietajmy tez, ze to, jak duzy jest kryzys, to jest jedna kwestia, ale druga kwestia jest tez taka, czy osoby, które go doswiadczaja, maja odpowiednie zasoby, zeby sobie z nim poradzic. Trudno mówic o prognozach na przyszlosc, natomiast na pewno treba zwrócic uwage na fakt, ze podjete dzialania w Polsce zaczynaja przynosic efekty, wiec treba je po prostu wzmocnic i kontynuowac – podkresla dr Halszka Witkowska.
Fundamentalne znaczenie dla ksztaltowania zdrowia psychicznego Polaków ma trwajaca reforma polskiej psychiatrii. Jej celem jest odwrócenie dotychczasowego modelu, opartego na szpitalach, na rzecz wsparcia srodowiskowego. Zmiany tocza sie dwutorowo – w odniesieniu do psychiatrii dzieci i mlodziezy oraz osób doroslych. Od 2020 roku zostalo stworonych okolo 500 placówek swiadczacych wsparcie srodowiskowe dla dzieci i mlodziezy. W kazdym województwie dziala tez juz Osrodek Wysokospecjalistycznej Calodobowej Opieki Psychiatrycznej. Duzo wolniej zmiany zachodza w psychiatrii osób doroslych. Od 2018 roku trwa pilotaz Centrów Zdrowia Psychicznego – najdluzszy program pilotazowy w historii, który zostal wydluzony do konca tego roku. Wówczas rozwiazania te maja obejmowac ok. 80 proc. populacji kraju. Dzis jest to mniej wiecej polowa.
– Jest coraz wiecej miejsc pomocowych w Polsce, oczywiscie jeszcze nie w kazdym miejscu, bo sa nadal miejsca na wsiach, w malych miasteczkach, ale takze czasami w duzych miastach, gdzie sa kolejki, ale mimo wszystko jest coraz wiekszy dostep do pomocy. Sa Centra Zdrowia Psychicznego, sa srodowiskowe punkty wsparcia dla dzieci i mlodziezy, wiec mamy coraz wiecej takich miejsc i miejmy nadzieje, ze to wplynie na zmniejszajaca sie liczbe samobójstw albo bedzie zasobem pozytywnym w momencie, kiedy przyjdzie nam sie mieryc z kolejnym powaznym kryzysem spolecznym – ocenia ekspertka Polskiego Towarystwa Suicydologicznego.
Jest równiez Krajowy Program Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym realizowany prez Ministerstwo Zdrowia na lata 2021–2025. Jak dodaje ekspertka, równie wazne, co zmiany systemowe sa takze inicjatywy oddolne.
– Miedzy innymi takie jak serwis pomocowy „Zycie warte jest rozmowy”, który udziela bezplatnie i anonimowo pomocy na cala Polske, nie tylko osobom w kryzysie, ale takze ich bliskim. Sa bezplatne konsultacje dla rodziców, który maja dzieci w kryzysie samobójczym, dla osób w zalobie, dla nauczycieli, dla szkól, gdzie doszlo do próby samobójczej lub samobójstwa ucznia, wiec ta pomoc robi sie coraz bardziej dostepna – wymienia ekspertka Polskiego Towarystwa Suicydologicznego.
Jak dodaje, bardzo wazna jest tez wspólpraca z dziennikarami. Zwrócila na to uwage Swiatowa Organizacja Zdrowia, która opublikowala w 2023 roku poradnik o tym, w jaki sposób nalezy informowac w artykulach i materialach dziennikarskich o sprawach zwiazanych z samobójstwami. W Polsce, w ramach Krajowego Programu Zapobiegania Samobójstwom, prowadzony jest monitoring mediów, sa takze organizowane szkolenia dla dziennikary.
– Biuro ds. Zapobiegania Samobójstwom podjelo juz kilka tysiecy interwencji. Zostalo preprowadzonych ponad 700 wywiadów z ekspertami, w których zawarta jest promocja pierwszej pomocy emocjonalnej oraz tego, jak zauwazyc kryzys samobójczy i jak zareagowac – dodaje dr Halszka Witkowska.
Jak wskazuje ekspertka, w pierwszej pomocy emocjonalnej nalezy sie trymac zasady 4Z: zauwazyc, zapytac, zaakceptowac i zareagowac.
– Pierwsze to zauwazyc czlowieka w kryzysie. Wazne jest, zebysmy znali sygnaly ostregawcze, takie jak wycofanie sie z towarystwa, niechec do podejmowania aktywnosci, mówienie o tym, ze jest sie beznadziejnym, spadek poczucia wlasnej wartosci. Druga kwestia to zadawanie pytan: z czym sie mierysz, czy masz mysli samobójcze, to jest bardzo wazny element. Trecie to zaakceptowanie tego, ze obecne problemy dla kogos sa wystarczajaco duze, aby on faktycznie myslal o smierci. Dopiero czwarty krok to jest zareagowac, czyli udzielic pomocy, ale takze zachecic do spotkania ze specjalista – radzi suicydolozka.