PÅ‚aska Ziemia, szkodliwe fale 5G, rzÄ…dy iluminatów albo jaszczurów z kosmosu, sobowtór Melanii Trump, faÅ‚szowane wybory, spisek amerykaÅ„skiego rzÄ…du, który ukrywa lÄ…dowanie kosmitów w Roswell, czy wreszcie caÅ‚y szereg teorii spiskowych zwiÄ…zanych z pandemiÄ… COVID-19 – to tylko część tych, które w ostatnich latach cieszÄ… siÄ™ w internecie najwiÄ™kszÄ… popularnoÅ›ciÄ…. Uleganiu takim teoriom spiskowym – które rozkwitajÄ… w sytuacjach zagrożenia, wywoÅ‚ujÄ…cych negatywne emocje – sprzyja m.in. niskie wyksztaÅ‚cenie. Wyniki nowych badaÅ„ przeprowadzonych przez badaczki z Instytutu Psychologii PAN oraz Instytutu Psychologii brytyjskiego University of Kent pokazaÅ‚y, że skÅ‚onność do wiary w teorie spiskowe jest również powiÄ…zana z problemami w regulacji wÅ‚asnych emocji.
– ZebraliÅ›my dane online w panelach internetowych, dziÄ™ki czemu udaÅ‚o nam siÄ™ przeprowadzić badania w trzech krajach: w Polsce, Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii – mówi agencji Newseria Biznes Zuzanna Molenda, doktorantka w Laboratorium Poznania Politycznego w Instytucie Psychologii PAN. – Osoby badane pytaliÅ›my m.in. o ich trudnoÅ›ci z regulacjÄ… emocji oraz o to, na ile wierzÄ… w przedstawione im teorie spiskowe, dotyczÄ…ce np. zmian klimatycznych czy wrogich dziaÅ‚aÅ„ tajnych rzÄ…dów. NastÄ™pnie przeanalizowaliÅ›my zwiÄ…zki miÄ™dzy tymi zmiennymi. Wyniki tych analiz, na podstawie danych z trzech krajów, wskazaÅ‚y, że osoby majÄ…ce wiÄ™ksze problemy z regulacjÄ… swoich emocji sÄ… bardziej skÅ‚onne do wiary w spiski.
Jak wyjaÅ›niajÄ… ekspertki Instytutu Psychologii PAN, regulowanie wÅ‚asnych emocji oznacza bycie ich Å›wiadomym, akceptowanie i rozumienie ich, a także umiejÄ™tność ich kontrolowania. TrudnoÅ›ci w jednym z tych obszarów mogÄ… prowadzić do rozregulowania emocjonalnego. Nowe badania wskazaÅ‚y, że nie tylko stres, poczucie niepewnoÅ›ci czy niepokój, lecz także to, jak ludzie radzÄ… sobie z tymi negatywnymi emocjami, może zwiÄ™kszać skÅ‚onność do przyjmowania wyjaÅ›nieÅ„ spiskowych.
– Wiara w teorie spiskowe pozwala nam uporzÄ…dkować rzeczywistość, wskazać, kto jest odpowiedzialny za dane wydarzenie, wyjaÅ›nić, dlaczego coÅ› siÄ™ wydarzyÅ‚o i jaki może być dalszy przebieg tej sytuacji. Pozwala namierzyć rzekomych sprawców trudnych dla nas przeżyć. Wyniki naszych badaÅ„ pokazujÄ… też, że teorie spiskowe Å‚Ä…czÄ… siÄ™ z niezbyt adaptacyjnym radzeniem sobie ze stresem – kiedy nie jesteÅ›my w stanie aktywnie podejść do jakiegoÅ› problemu i unikamy konfrontacji, to jesteÅ›my bardziej skÅ‚onni wierzyć w teorie spiskowe. One pozwalajÄ… nam zrzucić winÄ™ za trudne sytuacje i wÅ‚asne niepowodzenia na tych rzekomych spiskowców – mówi dr Marta Marchlewska, kierowniczka Laboratorium Poznania Politycznego w Instytucie Psychologii PAN.
W polskiej części badania eksperci starali siÄ™ zweryfikować wiarÄ™ w cztery konkretne teorie spiskowe. Na próbie ponad 550 uczestników sprawdzali ich podejÅ›cie do twierdzeÅ„, że ideologia gender zostaÅ‚a stworzona w celu zniszczenia tradycji chrzeÅ›cijaÅ„skiej, w szczepionkach znajdujÄ… siÄ™ czipy sÅ‚użące do Å›ledzenia ludzi, zmiany klimatu to mistyfikacja oraz wyniki wyborów prezydenckich w 2020 roku zostaÅ‚y sfaÅ‚szowane. Zgodnie z wczeÅ›niejszymi wnioskami z badaÅ„ w USA i UK potwierdziÅ‚o siÄ™, że rozregulowanie emocjonalne sprzyjaÅ‚o wiÄ™kszej wierze we wszystkie cztery teorie spiskowe. ByÅ‚o to niezależne m.in. od orientacji politycznej uczestników badania.
– ChcielibyÅ›my kontynuować badania w tym zakresie. Interesuje nas przede wszystkim dokÅ‚adne zbadanie mechanizmów, które mogÄ… wyjaÅ›niać przedstawiony zwiÄ…zek miÄ™dzy regulacjÄ… emocji a wiarÄ… w spiski – podkreÅ›la Zuzanna Molenda.
Badania zostaÅ‚y sfinansowane z grantu Opus Narodowego Centrum Nauki. Ich dotychczasowe wyniki, opublikowane w czasopiÅ›mie „Personality and Individual Differences”, mogÄ… w przyszÅ‚oÅ›ci posÅ‚użyć do opracowania narzÄ™dzi interwencyjnych, które bÄ™dÄ… obniżać skÅ‚onność do myÅ›lenia spiskowego i wspierać walkÄ™ z dezinformacjÄ… w mediach spoÅ‚ecznoÅ›ciowych.
– Sposobem na zredukowanie myÅ›lenia spiskowego może być nauczenie ludzi tego, jak akceptować niepewność, jak radzić sobie ze stresem i sytuacjami, które wydajÄ… siÄ™ zagadkowe, niejasne, pozostawiajÄ…c w naszych gÅ‚owach wiele pytaÅ„ bez odpowiedzi. To jest jednak bardzo trudne i powiÄ…zane z naszymi predyspozycjami psychologicznymi, bo część osób radzi sobie z tÄ… niepewnoÅ›ciÄ… dużo gorzej – mówi dr Marta Marchlewska.
Teorie spiskowe powstajÄ… jako próba wyjaÅ›nienia niepokojÄ…cych zjawisk i skomplikowanych procesów w przystÄ™pny sposób, przekonujÄ…cy dla przeciÄ™tnego odbiorcy. To zwykle różnego rodzaju hipotezy dotyczÄ…ce ukrytych intencji, tajnych dziaÅ‚aÅ„ i motywów, podejmowania zakulisowych decyzji przez tajemnicze postaci, które rzekomo stojÄ… za danym wydarzeniem. Może to być rzÄ…d Å›wiatowy, kosmici, politycy, milionerzy czy inne postaci z pierwszych stron gazet. Istotny jest fakt, że teorie spiskowe przeczÄ… uznanej wersji wydarzeÅ„ i wyjaÅ›nieniom naukowym.
IdealnÄ… pożywkÄ… okazaÅ‚a siÄ™ być dla nich pandemia COVID-19, w trakcie której powstaÅ‚o mnóstwo teorii spiskowych dotyczÄ…cych powstania koronawirusa SARS-CoV-2, jego istnienia bÄ…dź nie, noszenia maseczek czy rzekomo toksycznych szczepionek.
– Teorie spiskowe powstajÄ… albo zyskujÄ… na popularnoÅ›ci zwÅ‚aszcza wtedy, kiedy w kraju lub na Å›wiecie dzieje siÄ™ coÅ› niespodziewanego, pojawia siÄ™ jakieÅ› zagrożenie. To sÄ… sytuacje, które wywoÅ‚ujÄ… w ludziach negatywne emocje. A trzeba pamiÄ™tać, że osoby, które majÄ… trudnoÅ›ci z regulacjÄ… emocji, majÄ… problemy z przetwarzaniem bodźców emocjonalnych, mogÄ… mieć też wiÄ™ksze trudnoÅ›ci, żeby skutecznie poradzić sobie z trudnymi wydarzeniami, i przez to mogÄ… chÄ™tniej siÄ™gać do wyjaÅ›nieÅ„ spiskowych – mówi Zuzanna Molenda.
Powstawanie i rozprzestrzenianie teorii spiskowych uÅ‚atwiajÄ… media spoÅ‚ecznoÅ›ciowe, dziÄ™ki którym majÄ… one potencjalnie nieograniczony krÄ…g odbiorców. Uleganiu takim teoriom spiskowym sprzyja sÅ‚abe wyksztaÅ‚cenie i skÅ‚onność do myÅ›lenia intuicyjnego zamiast analitycznego.