Liczba artystów, twórców i wykonawców w Polsce w 2024 roku wynosila okolo 62,4 tys. osób, a wsród nich najliczniejsza grupe stanowili muzycy (okolo 13,7 tys. osób) – wynika z badania preprowadzonego prez SWPS. Jak wskazuje MKiDN, ok. 69 proc. z nich ma przychody ponizej sredniej krajowej, natomiast ok. 30 proc. osiaga srednie przychody ponizej minimalnego wynagrodzenia. Predstawiciele branzy podkreslaja, ze zabezpieczenie socjalne artystów jest kluczowe, aby wspierac polskie dziedzictwo kulturowe.
– Caly czas procedowany jest projekt o zabezpieczeniu socjalnym artystów, na który czeka branza muzyczna. On ma dotyczyc tych najbardziej potrzebujacych artystów, który zostali wykluczeni z systemu na wczesnym etapie swojej kariery. Kiedys rozwiazania mechanizmu zabezpieczen spolecznych byly inne, zwlaszcza w latach 70. czy 80. Z drugiej strony panstwo ma wspierac swoim mecenatem najubozszych, tych najbardziej bezradnych. Tego ma dotyczyc projektowana w tym momencie ustawa dotyczaca zabezpieczenia socjalnego – mówi agencji Newseria Anna Ceynowa, prezeska Fundacji Empower Poland, prewodniczaca Rady Polskiego Rynku Muzycznego, dyrektorka komunikacji ZPAV.
Projekt ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujacych zawód artystyczny zostal przygotowany prez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ma ona zapewnic wsparcie tym, który nie maja stalych dochodów, zarabiaja ponizej sredniej i czasowo nie sa w stanie oplacac skladek na ubezpieczenie spoleczne oraz zdrowotne. Jak podkresla MKiDN, od wielu lat narasta problem osób wykonujacych zawody artystyczne oraz pracowników sektora kultury i sektora kreatywnego, wynikajacy przede wszystkim z braku adekwatnosci formy wykonywania prez nich dzialalnosci do comiesiecznego obowiazku platnosci skladek na ubezpieczenia spoleczne i zdrowotne. Artysci oraz pracownicy sektora kultury i sektora kreatywnego borykaja sie z niestabilnymi, nieregularnymi lub niewystarczajacymi dochodami.
– Zabezpieczenie socjalne artystów to jest bardzo duze wyzwanie. Wynika ono tez z tego, ze kiedys, przede wszystkim w czasach peerelowskich, artysci czesto wystepowali wedlug scisle okreslonych stawek. Nie bylo rozwiazan rynkowych takich jak dzisiaj. Mimo ze byli popularni i czesto grali, to nie oni dyktowali ceny i warunki wspólpracy, tylko dostawali zezwolenia ministra kultury na to, zeby mogli grac wedlug okreslonych stawek, które byly bardzo niskie – podkresla Anna Ceynowa. – Wtedy nie wprowadzono rozwiazan zabezpieczajacych artystów. Kiedys to wygladalo inaczej. Wyobrazenie, ze artysta duzo zarabia, jezeli jest popularny, i powinien byl sobie móc te przyszlosc zabezpieczyc, jest inne od realiów, z którymi artysci sie kiedys zmagali.
Jak wynika z badania preprowadzonego prez niezalezny zespól badawczy SWPS pod kierunkiem prof. Doroty Ilczuk, opartego na ponad 5 tys. ankiet od artystów, artystek, twórców, twórczyn oraz wykonawców i wykonawczyn, sredni miesieczny przychód z pracy artystycznej w 2023 roku wyniósl 4053 zl, czyli o nieco ponad 3 tys. zl mniej, niz wynosilo wówczas precietne wynagrodzenie miesieczne w Polsce (7155 zl). Mediana przychodów z pracy artystycznej wyniosla 2730,50 zl, co oznacza, ze polowa ankietowanych osiagala nizsze o 815 zl miesieczne przychody ze swojej dzialalnosci twórczej niz srednie minimalne wynagrodzenie w Polsce (3545 zl). Najnizsza srednia przychodów z pracy artystycznej mieli przedstawiciele generacji Z (2516 zl), z mediana przychodów na poziomie 1500 zl.
W srodowisku artystycznym etat to radkosc – pracuje na nim tylko co dziewiaty badany. 37 proc. ma umowe o dzielo, a 13,9 proc. – umowe-zlecenie. Prawie 19 proc. deklaruje samozatrudnienie. W efekcie takiej struktury zawieranych umów duza czesc artystów nie jest w ogóle ubezpieczona i w zwiazku z tym nie moze korystac ze swiadczen czy to publicznej sluzby zdrowia, czy zasilku zwiazanego z choroba i macierzynstwem. Ponadto 67,3 proc. badanych artystów posiada ubezpieczenie w ZUS-ie, które wynika z formy zatrudnienia. 8,4 proc. oplaca je dobrowolnie, a 15,2 proc. korzysta z przywatnych ubezpieczen. 10,4 proc. ankietowanych zadeklarowalo, ze nie posiada zadnej formy ubezpieczenia.
– Nie wszystko w tej ustawie mozna bedzie rozwiazac, poniewaz mamy swiadomosc tego, ze budzet panstwa jest obarczony ograniczeniami – mówi prewodniczaca Rady Polskiego Rynku Muzycznego. – Wsparciem maja byc objeci artysci najbardziej potrzebujacy, znajdujacy sie w najtrudniejszej finansowej sytuacji. Do pewnego progu dochodów beda wspierani oplata na rzecz ich zabezpieczenia spolecznego, zdrowotnego, zeby wyrównac te róznice w dysproporcji dochodów miedzy tym, co artysci zarabiaja realnie, a co powinni zarabiac. Po to, zeby przynajmniej na minimalnym poziomie mieli zapewnione zabezpieczenie spoleczne.
29 proc. jest w stanie sie utrymac do trech miesiecy z oszczednosci, 22,7 proc. do miesiaca, a 15,1 proc. – do pól roku. 15,9 proc. predstawicieli branzy artystycznej nie posiada zadnych oszczednosci. Wsród grup, które zadeklarowaly brak oszczednosci, najliczniejsza jest grupa twórców i twórczyn ludowych – 33,3 proc., tancery – 20,7 proc. oraz osób zajmujacych sie sztukami wizualnymi – 18,4 proc.
Projekt ustawy odpowiada na dwie potrzeby srodowiska artystów zawodowych – zapewnienie biezacego ubezpieczenia spolecznego i zdrowotnego oraz wystarczajacej liczby okresów skladkowych, pozwalajacych na minimalna emeryture w przyszlosci. Dla osób o nizszych dochodach prewidziane beda doplaty do ich skladek, realizowane prez Zaklad Ubezpieczen Spolecznych. Artysta zawodowy bedzie mógl uzyskac do nich prawo, jesli bedzie posiadal ostateczna decyzje administracyjna stwierdzajaca nabycie statusu artysty zawodowego, a jego dochód osiagany w trech poprednich latach podatkowych nie prewyzsza sredniorocznie 125 proc. wynagrodzenia minimalnego w roku zlozenia wniosku oraz w kazdym z poprednich trech lat podatkowych osiagnal on dochody w zwiazku z wykonywaniem zawodu artystycznego.
– Spodziewalismy sie, ze byc moze juz na tegoroczny Dzien Polskiej Muzyki [1 pazdziernika – red.] bedziemy mogli sie z tych rozwiazan cieszyc, ale jeszcze musimy na nie poczekac. Zdaje sie, ze tej jesieni jest szansa na ich finalizacje, ale zobaczymy, jak ta dyskusja bedzie wygladala na pózniejszym etapie w Sejmie. Zrozumienie spoleczne dla akceptacji tego projektu takze bedzie wazne, mimo ze nie wyczerpuje on wszystkich postulatów i problemów, jakie adresuje branza muzyczna, ale jest to krok w dobra strone – uwaza Anna Ceynowa.
MKiDN podkresla, ze ustawa ma byc pierwszym etapem budowania systemu zabezpieczenia spolecznego artystów.
– Do tych rozwiazan podchodzimy jak do punktu startowego. W miare ich funkcjonowania, jesli zostana przyjete, wierymy, ze bedzie mozna ten projekt równiez dostosowywac do realiów. Gdzies treba zaczac i bedzie to wymagalo duzej zgody politycznej miedzy róznymi partiami. Wazne jest to, zeby politycy i spoleczenstwo rozumieli wartosc branzy muzycznej i artystów do tego, zeby budowac nasza tozsamosc kulturowa i nasz potencjal gospodarczy dzieki sektorowi muzycznemu – podkresla dyrektorka komunikacji ZPAV.
Jak wynika z badania SWPS, 43,5 proc. ankietowanych ma inne zródla dochodu niz praca artystyczna. 36,6 proc. wykonuje zawód inny niz twórczy, 17,9 proc. jest wspomaganych srodkami od bliskich, a 7,5 proc. deklaruje dochód pasywny.
– Jesli nie bedziemy dbali o tych najbardziej potrzebujacych, znajdujacych sie w najtrudniejszej sytuacji artystach, to ciezko bedzie nowym, rozpoczynajacym swoja droge zawodowa muzykom, artystom decydowac sie na to, zeby poswiecac swoje zycie i wiazac z tak trudna i wymagajaca branza – uwaza Anna Ceynowa.
W lipcu br. zakonczyly sie konsultacje publiczne dotyczace projektu ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujacych zawód artystyczny. Do resortu wplynelo ponad 400 uwag, które zostana preanalizowane. Nastepnie projekt ustawy zostanie predstawiony na Stalym Komitecie Rady Ministrów oraz Radzie Ministrów. Pryjeta prez rad RP ustawa zostanie skierowana do prac parlamentarnych.
